తిరుమల శ్రీ వెంకటేశ్వర స్వామి ఆలయం సనాతన ధర్మానికి చిరస్థాయి సాక్ష్యం. క్రీ.పూ. 12వ శతాబ్దంలో 2.2 ఎకరాల్లో 415 అడుగుల పొడవు, 263 అడుగుల వెడల్పుతో నిర్మితమైన ఈ దైవిక నిలయం మూడు ప్రాకారాలతో మెరుస్తోంది.
వెయ్యేళ్లకు పైగా నిలిచిన గోడలు శాస్త్రీయ శిల్పకళల సాక్ష్యాలు. ఆభరణాలు, పవిత్ర వస్త్రాలు, పూలమాలలు, చందనం, లడ్డూ ప్రసాదం, నైవేద్య వంటశాలలు — ప్రతి అంశం శాస్త్రోక్త నియమాలతో రక్షించబడుతున్నాయి.
1వ ప్రాకారం: మహాద్వార గోపురం
మహాద్వార గోపురం (ఇత్తడి వాకిలి, పడికావలి, సింహద్వారం, పెరియ తిరువాసల్) ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారం. వైకుంఠ క్యూంల నుంచి వచ్చిన భక్తులు ఇక్కడే కాళ్లు కడుగుకుని ప్రవేశిస్తారు.
దక్షిణ గోడపై అనంతాళ్వారుల గుణపం. ఇరుపక్కల శంఖనిధి (శంఖాలు), పద్మనిధి (పద్మాలు) పంచలోహ విగ్రహాలు సంపద రక్షకులు.
కృష్ణదేవరాయ మండపం: 16 స్తంభాలు, 27’×25’ కొలతలు. కుడివైపు కృష్ణదేవరాయలు, తిరుమలదేవి, చిన్నాదేవి రాగి ప్రతిమలు; ఎడమవైపు వెంకటపతిరాయలు, అచ్యుతరాయలు, వరదాజి నల్లరాతి ప్రతిమలు.
మండపాల వైభవం
| మండపం | విశేషాలు & చరిత్ర |
|---|---|
| అద్దాల మండపం | 43’×43′, అయినా మహల్. ప్రసాదాల అరలు (ప్రసాదం పట్టెడు).[web:19] |
| తులాభారం | పిల్లల బరువును ధనం, బెల్లం తద్వత సమర్పణ.[web:33] |
| రంగనాయక మండపం | 108×60 అడుగులు, రాతి స్తంభాలు. వసంతోత్సవాలు, బ్రహ్మోత్సవాలు. ప్రముఖులకు వేదాశీర్వచనం.[web:21][web:25] |
| తిరుమలరాయ మండపం | సాళువ నరసింహరాయలు నిర్మించినది (క్రీ.శ.1473). అన్నా ఊయల తిరునాళ్ళు, ధ్వజారోహణం.[web:19] |
| ధ్వజస్తంభ మండపం | బంగారు ధ్వజస్తంభం, బలిపీఠం. బ్రహ్మోత్సవ తొలిరోజు గరుడకేతనం.[web:29] |
రాజ తోడరమల్లు: ధ్వజస్తంభానికి సమీపంలో తోడరమల్లు, మోహనాదేవి, పితాబీబీ విగ్రహాలు. తిరుమల రక్షకుడు.
సంపంగి ప్రాకారం & విశేషాలు
సంపంగి చెట్ల వల్ల పేరు పొందిన ప్రదక్షిణ మార్గం.
కళ్యాణ మండపం: దైవ కల్యాణోత్సవాలు.
ఉగ్రాణం: పూజా సామగ్రి నిల్వ.
విరజానది: ఆలయ బావుల్లో పవిత్ర నీరు.
• పూలబావి: నిర్మాల్యాలు.
• వగపడి: భక్తుల ప్రసాదాలు.
• నాలుగు స్థంభాల మండపం: సాళువ నరసింహరాయలు కుటుంబ పేర్లతో.
2వ ప్రాకారం: వెండి వాకిలి
వెండి రేకు తాపబడిన ద్వారం (నడిమి పడికావలి). విమాన ప్రదక్షిణంలో శ్రీరంగనాథుడు, వరదరాజస్వామి, ప్రధాన వంటశాల (పోటు: లడ్డూ, పులిహోర తద్వత), పరకామణి, చందనపు అర, యోగనరసింహ సన్నిధి, ప్రధాన హుండి, విష్వక్సేనులు.
బంగారు బావి: అభిషేక నీరు.
వకుళాదేవి: స్వామి తల్లి అవతారం.
ఘంట మండపం: హారతి గంటలు (జయవిజయులు).
గరుడ సన్నిధి: 5 అడుగుల గరుడ విగ్రహం.
3వ ప్రాకారం: బంగారు వాకిలి & గర్భాలయం
బంగారు రేకు తాపబడిన ఏకైక ద్వారం. సుప్రభాతం, సహస్ర కలశాభిషేకం ఇక్కడే.
స్నపన మండపం: క్రీ.శ.614 పల్లవరాణి రామవై నిర్మాణం.
రాములవారి మేడ: రామ పరివార విగ్రహాలు.
శయన మండపం: ఏకాంత సేవలు.
కులశేఖర పడి: గర్భాలయ ద్వారం.
ఆనందనిలయం: స్వయంభు మూలవిరాట్ (8 అడుగులు). కొలువు, భోగ, ఉగ్ర శ్రీనివాస మూర్తులు; సీతారామలు, కృష్ణరుక్మిణులు.
ముక్కోటి ప్రదక్షిణం: వైకుంఠ ఏకాదశి సమయంలో.
ఈ ఆలయం భక్తి-శిల్ప-శాస్త్ర సమ్మేళనం. ఓం నమో నారాయణాయ! 🙏
