గ్రేటర్ వరంగల్ ప్రాంతం తెలంగాణ చరిత్రలో ముఖ్యమైన స్థానాన్ని ఆక్రమించింది. ఇక్కడి హనుమకొండ మరియు వరంగల్ నగరాలు మధ్యయుగ తెలుగు రాజవంశాలకు కేంద్రంగా నిలిచాయి. ముఖ్యంగా కాకతీయుల రాజధాని మొదట హనుమకొండగా ఉండి, తర్వాత వరంగల్గా మారింది. ఈ ప్రాంతం 12వ నుంచి 14వ శతాబ్దాల వరకు కాకతీయుల పాలనలో విలసిల్లింది. కాకతీయుల పతనం తర్వాత ఏర్పడిన రాజ్యాల్లో కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యం కూడా ముఖ్యమైనది. ఈ రెండు రాజవంశాల చరిత్ర గ్రేటర్ వరంగల్ను గొప్ప చారిత్రక ప్రాంతంగా నిలిపింది.
కాకతీయుల చరిత్ర మరియు రాజధానులు
కాకతీయులు 12వ శతాబ్దం నుంచి 14వ శతాబ్దం వరకు తెలుగు భూమిని పరిపాలించిన గొప్ప రాజవంశం. వీరు మొదట రాష్ట్రకూటులు, తర్వాత పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులుగా ఉండి, స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. వీరి రాజ్యం ప్రస్తుత తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ భాగాలు, కర్ణాటక, తమిళనాడు, ఒడిశా కొంత భాగాన్ని కలిగి ఉండేది.
కాకతీయుల తొలి రాజధాని హనుమకొండ (అనుమకొండ). రుద్రదేవుడు (1158-1195) కాలంలో హనుమకొండలో వేయి స్థంభాల ఆలయం నిర్మించారు. ఇది కాకతీయ శిల్పకళకు మూలస్తంభం. గణపతి దేవుడు (1199-1262) కాలంలో రాజధానిని వరంగల్ (ఓరుగల్లు లేదా ఏకశిల నగరం)కు మార్చారు. వరంగల్ కోట నిర్మాణం రుద్రదేవుడు ప్రారంభించి, గణపతి దేవుడు పూర్తి చేశారు. ఈ కోటలో నాలుగు కీర్తి తోరణాలు ప్రసిద్ధి.
ప్రముఖ రాజులు:
రుద్రదేవుడు: స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించిన మొదటి రాజు. హనుమకొండ శాసనం (1163)లో అతని విజయాలు వివరించబడ్డాయి.
గణపతి దేవుడు: రాజ్యాన్ని విస్తరించారు. తీరాంధ్రను జయించారు.
రుద్రమ దేవి (1262-1289): తెలుగు భూమిపై ఏకైక మహిళా రాజు. మార్కో పోలో ఆమె పాలనను పొగడ్తలతో వర్ణించాడు.
ప్రతాపరుద్రుడు (1289-1323): చివరి రాజు. ఢిల్లీ సుల్తానుల దాడులకు లోనైంది.
కాకతీయులు శిల్పకళ, నీటిపారుదల వ్యవస్థలు (పాకాల చెరువు, రామప్ప చెరువు) అభివృద్ధి చేశారు. వారి శైలి రామప్ప ఆలయం (UNESCO వారసత్వ స్థలం)లో కనిపిస్తుంది.
1323లో ఉలూగ్ ఖాన్ దాడితో కాకతీయ రాజ్యం పతనమైంది. కానీ వీరి సాంస్కృతిక వారసత్వం ఇప్పటికీ వరంగల్లో కనిపిస్తుంది.
కొండవీడు రెడ్డి రాజులు మరియు వారి రాజధాని
కాకతీయుల పతనం తర్వాత ఏర్పడిన రాజ్యాల్లో కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యం ముఖ్యమైనది (1325-1448). ఇది తీరాంధ్ర ప్రాంతంలో (ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్) విస్తరించింది. స్థాపకుడు ప్రోలయ వేమ రెడ్డి. మొదటి రాజధాని అద్దంకి, తర్వాత కొండవీడుకు మార్చారు. ఇక్కడి కోట రెడ్డి రాజుల నిర్మాణ నైపుణ్యానికి నిదర్శనం.
ప్రముఖ రాజులు:
ప్రోలయ వేమ రెడ్డి (1325-1353): ముసునూరి నాయకులతో కలిసి ముస్లిం ఆక్రమణలను తరిమారు.
అనవోత రెడ్డి: రాజ్యాన్ని బలోపేతం చేశారు. కొండవీడును రాజధానిగా చేశారు.
కుమారగిరి రెడ్డి: సాహిత్య పోషకుడు. వసంత రాజీయం రచించారు.
రెడ్డి రాజులు కోటల నిర్మాణం (కొండవీడు, కొండపల్లి), దేవాలయాలు నిర్మించారు. వీరు హిందూ ధర్మాన్ని కాపాడారు. 1424లో విజయనగర సామ్రాజ్యం, తర్వాత గజపతులు ఈ రాజ్యాన్ని ఆక్రమించారు.
రెండు రాజవంశాల మధ్య సంబంధం మరియు గ్రేటర్ వరంగల్ ప్రాముఖ్యం
కాకతీయులు తెలుగు ఐక్యతకు మూలాలు వేశారు. వారి పతనం తర్వాత రెడ్డి రాజులు తెలుగు భూమిని ముస్లిం ఆక్రమణల నుంచి కాపాడారు. రెడ్డి రాజులు కాకతీయుల సేనానులు లేదా సామంతుల నుంచి ఉద్భవించారు. గ్రేటర్ వరంగల్ (వరంగల్, హనుమకొండ) కాకతీయుల వైభవానికి సాక్ష్యం. ఇక్కడి కోటలు, ఆలయాలు పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తాయి.
ఈ చరిత్ర తెలంగాణ సాంస్కృతిక గుర్తింపుకు ఆధారం. కాకతీయ కీర్తి తోరణం తెలంగాణ రాష్ట్ర చిహ్నంలో భాగం. రెడ్డి రాజులు ఆంధ్రలో హిందూ పునరుద్ధరణకు దోహదపడ్డారు.
మొత్తంగా, గ్రేటర్ వరంగల్ తెలుగు చరిత్రలో అమరమైన స్థానం. ఈ రెండు రాజవంశాలు తెలుగు సంస్కృతి, శిల్పకళ, పరిపాలనకు గొప్ప కృషి చేశాయి.
